Altyapı Bilgi Sistemi: kapsamı, veri modeli ve kurulum aşamaları.

Altyapı Bilgi Sistemi nedir

Altyapı Bilgi Sistemi (ABS), içme suyu, atık su, yağmur suyu, elektrik, doğal gaz ve telekomünikasyon gibi teknik altyapı tesislerine ait coğrafi veriyi ve bu tesislerin öznitelik bilgisini kaydeden, sorgulayan ve paylaşan coğrafi bilgi sistemidir. Bir hattın nereden geçtiğini, hangi derinlikte olduğunu, hangi malzemeden yapıldığını, ne zaman döşendiğini ve hangi ekipmana bağlandığını tek bir veri tabanında toplar.

ABS'nin değeri, altyapının görünmez olmasından gelir. Yer altındaki bir boru ya da kablo ancak kayıtla bilinebilir. Kayıt eksik, eski ya da yanlış koordinatlıysa sonuç kazı sırasında hasar, hizmet kesintisi ve can güvenliği riskidir. Bu nedenle ABS'nin temel ölçütü, verinin sahadaki gerçeğe ne kadar yakın olduğudur.

Güncel ve güvenilir bir ABS birden çok işe hizmet eder. Planlama birimleri yeni hatların güzergahını mevcut tesislerle çakışmadan belirler; işletme ekipleri arıza anında kapatılacak vanayı ya da açılacak kesiciyi haritadan bulur; yatırım birimleri yenileme önceliğini hattın yaşı, malzemesi ve arıza geçmişine göre sıralar. Aynı veri, kurumlar arası kazı koordinasyonunun da dayanağıdır.

Kent bilgi sisteminden farkı

Kent bilgi sistemi (KBS) belediyenin yer üstü ve idari verisine odaklanır: parsel, yapı, adres, imar planı, yol ve mahalle sınırları gibi. Kullanıcıları imar, emlak, ruhsat ve numarataj gibi birimlerdir. ABS ise şebekelere odaklanır ve kullanıcıları altyapı işletmecileri, proje ve yapım birimleri, arıza ve bakım ekipleridir.

İki sistem arasındaki en önemli teknik fark bağlantısallıktır. KBS'de bir parselin komşusu olması genellikle yeterlidir; ABS'de ise bir vananın hangi boruları ayırdığı, bir trafonun hangi hatları beslediği ya da bir kanalın hangi yöne aktığı bilinmelidir. Bu yüzden ABS veri modeli, bağlantı kurallarını ve akış yönünü taşıyabilen bir şebeke modeli üzerine kurulur.

Yine de iki sistem birbirinden kopuk düşünülmemelidir. Abone bağlantısı adresle, kazı başvurusu yol ve parselle, yatırım planı imar planıyla ilişkilidir. Ortak koordinat sistemi ve ortak adres verisi, iki sistemin birlikte çalışmasının ön koşuludur.

Hangi şebekeler kapsanır

Kapsam kurumun görev alanına göre değişir; bir su idaresinin ABS'si ile bir büyükşehir belediyesinin koordinasyon amaçlı ABS'si aynı genişlikte değildir. Tek bir işletmecinin sistemi kendi şebekesini ayrıntılı ve bağlantılarıyla modellerken, koordinasyon amaçlı sistem diğer kurumların şebekelerini çoğu zaman daha sade bir görünümle, konum ve temel öznitelikler düzeyinde gösterir. Genellikle şu şebekeler ele alınır:

• İçme ve kullanma suyu: isale ve dağıtım hatları, vanalar, hidrantlar, depolar, pompa istasyonları, abone bağlantıları.
• Atık su ve yağmur suyu: kolektörler, bacalar, ızgaralar, terfi merkezleri, arıtma tesisleri ve deşarj noktaları.
• Elektrik: orta ve alçak gerilim hatları, trafo merkezleri, dağıtım kutuları, direkler; ayrıca kentsel aydınlatma.
• Doğal gaz: çelik ve polietilen hatlar, basınç düşürme ve ölçüm istasyonları, servis kutuları, vanalar.
• Telekomünikasyon: fiber ve bakır kablolar, kanallar, ek kutuları, menholler.
• Belediyeye ait yardımcı şebekeler: trafik sinyalizasyon ve kamera kabloları, kentsel ısıtma hatları gibi kurumun kendi işlettiği tesisler.

Veri modeli

İyi bir ABS veri modeli üç tür bilgiyi birlikte tutar. Birincisi varlığın kendisidir: geometri, sınıf, malzeme, çap ya da kesit, yapım yılı, derinlik ve sahip kurum. İkincisi ağdaki yeridir: hangi varlıkla bağlantılı olduğu, hangi yapının içinde bulunduğu ve akış yönü. Üçüncüsü zamandır: projelendirme, yapım, işletme ve devreden çıkarma aşamaları ile varlık üzerindeki arıza ve bakım kayıtları.

ArcGIS ekosisteminde şebeke modeli için güncel yapı ArcGIS Utility Network'tür. Alan ağları, yapı ağı, ilişkilendirmeler ve ağ kuralları, ABS'nin bağlantısallık ihtiyacını doğrudan karşılar. Esri'nin su, atık su, yağmur suyu, elektrik, gaz ve haberleşme için yayımladığı hazır modeller başlangıç noktası olarak kullanılabilir.

Konum doğruluğu modelin ayrılmaz parçasıdır. Tesislerin yatay konumu yanında düşey konumu, yani derinliği de kaydedilmelidir. Tüm verinin tek bir koordinat referans sisteminde tutulması gerekir; Türkiye'de büyük ölçekli üretim için Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği'nin öngördüğü sistem esas alınır. Ölçüm yöntemi ve konum doğruluğunun da öznitelik olarak saklanması, verinin ne kadar güvenilir olduğunu kullanıcıya gösterir.

Model, şebekenin dışındaki kayıtlarla da ilişki kurmalıdır. Abone bağlantıları adres ve bağımsız bölüm bilgisine, arıza kayıtları ilgili varlığa, yapım projeleri ise etkiledikleri hat parçalarına bağlanabilmelidir. Bu ilişkiler kurulduğunda bir arızanın kaç aboneyi etkilediği ya da bir yenileme projesinin hangi varlıkları değiştireceği sorgulanabilir hale gelir. Abone bilgisi kişisel veri içerdiği için, bu ilişkilerin hangi kullanıcılara ve hangi ayrıntı düzeyinde açılacağı KVKK açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

Kurumlar arası koordinasyon

Altyapı birden çok kurumun sorumluluğundadır ve aynı yol koridorunu paylaşır. Büyükşehirlerde bu koordinasyonun kurumsal zemini, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 8. maddesiyle kurulan Altyapı Koordinasyon Merkezi'dir (AYKOME). AYKOME, altyapı hizmetlerinin birlikte yürütülmesini, kazı çalışmalarının ve yatırım programlarının uyumlaştırılmasını sağlar. Telekomünikasyon tarafında ise Elektronik Haberleşme Altyapı Bilgi Sistemi (EHABS), 13 Temmuz 2016 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Elektronik Haberleşme Altyapısı ve Bilgi Sistemine İlişkin Yönetmelik ile düzenlenmiş ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu tarafından işletilmektedir.

Teknik açıdan koordinasyonun sağlıklı yolu, her kurumun kendi verisinin sahibi olarak kalması ve bu veriyi yetkilendirilmiş web servisleriyle paylaşmasıdır. Veriyi dosya olarak kopyalayıp dağıtmak güncelliği kısa sürede bozar. Servis tabanlı paylaşımda kazı başvurusunu değerlendiren ekip, diğer kurumların hatlarını güncel haliyle aynı harita üzerinde görür. Paylaşım protokolünde hangi katmanların, hangi öznitelik düzeyinde, kimlere ve hangi güncelleme sıklığıyla açılacağı yazılı olarak tanımlanmalıdır.

Kazı koordinasyonunda tipik akış şöyledir: başvuru sahibi çalışma alanını harita üzerinde çizer, sistem bu alan ve çevresindeki tampon bölgede bulunan tüm kurumların tesislerini listeler, ilgili kurumlar görüşlerini aynı kayıt üzerinden verir. Bu akışın işlemesi için her kurumun verisinin aynı koordinat sisteminde olması ve servislerin kesintisiz erişilebilir olması gerekir.

Kurulum aşamaları

Bir ABS kurulumu genellikle aşamalı ilerler ve ilk aşamanın kapsamı bilinçli olarak dar tutulur. Her aşamanın sonunda somut, kullanılabilir bir çıktı bulunması, projenin kurum içinde desteğini korur. Aşamaların süresi şebeke sayısına, verinin başlangıçtaki kalitesine ve kurum içindeki karar süreçlerine göre değişir; en uzun adım çoğu zaman veri aktarımı ve temizliktir. Tipik bir sıra şöyledir:

• Keşif: Mevcut verinin envanteri; hangi şebekenin hangi biçimde, hangi koordinat sisteminde ve hangi güncellikte tutulduğunun çıkarılması.
• Veri modeli tasarımı: Hazır şebeke modelinin kurumun varlık sınıflandırmasına göre uyarlanması ve ağ kurallarının tanımlanması.
• Altyapı kurulumu: Kurumsal coğrafi veri tabanı, ArcGIS Enterprise ve güvenlik yapılandırması.
• Veri aktarımı ve temizlik: CAD, tablo ve eski sistem kayıtlarının modele taşınması, topoloji ve öznitelik hatalarının giderilmesi.
• Pilot bölge: Sınırlı bir alanda uçtan uca iş akışının, yani sahadan güncelleme, sorgu ve iz sürmenin denenmesi.
• Yaygınlaştırma ve paylaşım: Diğer bölgelerin ve şebekelerin eklenmesi, kurumlar arası servislerin açılması.
• Süreklilik: Yapım sonrası ölçümlerin sisteme işlenmesini zorunlu kılan iş kurallarının yerleşmesi.

Sık karşılaşılan sorunlar

ABS projelerinde teknik sorunlardan çok süreç sorunları belirleyicidir. En yaygın olanı, sistem kurulduktan sonra yeni yapılan tesislerin veriye işlenmemesidir; birkaç yıl içinde veri tabanı sahadan uzaklaşır. Bunu önlemenin yolu, yapım sonrası ölçümün hak ediş ya da kabul süreçlerine bağlanmasıdır. İkinci yaygın sorun, farklı koordinat sistemlerindeki eski verinin dönüşüm yapılmadan birleştirilmesidir. Üçüncüsü ise derinlik bilgisinin hiç toplanmamasıdır.

Veri sahipliğinin belirsiz kalması da sık rastlanan bir sorundur. Bir katmanın güncellenmesinden hangi birimin sorumlu olduğu yazılı değilse, hatalar fark edilse bile düzeltilmez. Her şebeke katmanı için bir veri sorumlusu, güncelleme sıklığı ve kalite kontrol adımı tanımlanması, sistemin yıllar içinde güvenilirliğini koruyan en etkili önlemdir. Son olarak, erişim yetkileri kurulum sırasında gelişigüzel verildiğinde sonradan daraltmak zorlaşır; yetki tasarımı en baştan rol bazlı yapılmalıdır.

Rodosto Teknoloji, ABS kurulumlarında veri modeli, Utility Network yapılandırması ve kurumlar arası güvenli servis paylaşımı üzerinde çalışır; ilgili sayfalar aşağıdadır.

Sık sorulanlar