ArcGIS kullanıcı tipleri ve lisans modeli.

Adlandırılmış kullanıcı mantığı

ArcGIS'in güncel lisans modeli adlandırılmış kullanıcı (named user) esasına dayanır. Kurumun ArcGIS Online organizasyonunda veya ArcGIS Enterprise portalında her kişinin bir hesabı olur ve yönetici bu hesaba bir kullanıcı tipi atar. Kullanıcı tipi, o kişinin hangi uygulamalara erişebileceğini ve hangi işlemleri yapmaya uygun olduğunu belirleyen lisans paketidir.

Bu modelde lisans bir bilgisayara değil kişiye bağlıdır. Aynı kullanıcı ofisteki masaüstünden, tarayıcıdan ve sahadaki tabletinden aynı hesapla çalışır. Bir personel görev değiştirdiğinde veya kurumdan ayrıldığında yönetici kullanıcı tipini başka bir hesaba aktarabilir. Hesapların paylaşılması ise lisans koşullarına aykırıdır ve denetim kayıtlarını da anlamsız hale getirir; her kişinin kendi hesabı olmalıdır.

Hesaplar kurumun kimlik sistemine bağlanabilir. ArcGIS Online ve ArcGIS Enterprise, SAML veya OpenID Connect gibi standartlarla kurumsal oturum açmayı destekler; bu durumda personel kurum şifresiyle giriş yapar, yönetici ise yeni gelen kullanıcılara hangi kullanıcı tipinin ve hangi rolün varsayılan olarak atanacağını belirleyebilir. Bu yapı, lisansların kontrolsüz dağılmasını önler ve ayrılan personelin erişiminin zamanında kapatılmasını kolaylaştırır.

Altı kullanıcı tipi

Esri, Haziran 2024'te kullanıcı tipi yapısını rol odaklı altı seçenek olarak güncelledi. Bu güncellemeyle eski Editor kullanıcı tipinin yerini Contributor, GIS Professional Standard ve Advanced tiplerinin yerini de Professional ve Professional Plus aldı. Her tip bir öncekinin yeteneklerini büyük ölçüde kapsar.

• Viewer: Kendisiyle paylaşılan harita, uygulama ve panoları görüntüler. İçerik oluşturamaz, düzenleme ve analiz yapamaz.
• Contributor: Harita ve uygulamalarda veri görüntüler ve düzenler. Analiz yapma, öğe oluşturma ve paylaşma yetkisi yoktur.
• Mobile Worker: Contributor yeteneklerine ek olarak saha uygulamalarına (ArcGIS Field Maps, ArcGIS Survey123, ArcGIS QuickCapture, ArcGIS Workforce) erişir ve konum paylaşımı yapabilir.
• Creator: Harita, katman ve uygulama oluşturur, analiz yapar, içerik paylaşır. ArcGIS Pro Basic lisansını içerir.
• Professional: Creator yeteneklerine ek olarak ArcGIS Pro Standard lisansını içerir.
• Professional Plus: ArcGIS Pro Advanced lisansını içerir; ileri analiz, üretim düzeyinde kartografya ve kapsamlı veritabanı yönetimi gerektiren işler içindir.

Kullanıcı tipi, rol ve yetki farkı

Kullanıcı tipi ile rol sık karıştırılır. Kullanıcı tipi lisans tarafını, yani kişiye hangi yeteneklerin açılabileceğini belirler. Rol ise o yeteneklerden hangilerinin fiilen kullanılacağını tanımlayan yetki setidir. Örneğin Creator kullanıcı tipine sahip bir personele yalnızca görüntüleme ve düzenleme yetkisi içeren özel bir rol atanabilir. Tersi mümkün değildir: Viewer tipindeki bir kullanıcıya düzenleme yetkisi içeren bir rol verilemez, çünkü lisans bu yeteneği içermez.

Bu ayrım kurum içi yetki politikası için önemlidir. Lisans planlaması kullanıcı tiplerine göre, güvenlik ve veri sorumluluğu ise rollere ve gruplara göre yapılır. Özel roller tanımlamak, özellikle hassas katmanları olan kurumlarda, geniş yetkili varsayılan rollerin gereksiz yere dağıtılmasını önler.

ArcGIS Pro nasıl lisanslanır

ArcGIS Pro'nun Basic, Standard ve Advanced olmak üzere üç lisans seviyesi vardır. Varsayılan ve önerilen yöntem adlandırılmış kullanıcı lisansıdır: Kullanıcı ArcGIS Pro'ya ArcGIS Online veya ArcGIS Enterprise hesabıyla oturum açar ve lisans seviyesi atanmış kullanıcı tipinden gelir. Creator Basic, Professional Standard, Professional Plus ise Advanced seviyesine karşılık gelir. Kullanıcı, ArcGIS Pro'nun kurulu olduğu herhangi bir bilgisayarda oturum açabilir; ağ bağlantısı olmayan ortamlar için lisans çevrimdışı kullanıma alınabilir.

Bunun dışında tek kullanımlık (Single Use) lisans türü de bulunur. Bu türde ArcGIS Pro bir kişi tarafından aynı anda tek bilgisayarda kullanılır ve oturum açma gerekmez. Esri, eş zamanlı kullanım (Concurrent Use) lisans türünü kullanımdan kaldırmıştır; ArcGIS Pro'nun güncel sürümlerinde bu tür geçerli değildir. Kurumda hâlâ lisans sunucusu üzerinden dağıtılan lisanslar varsa, yenileme dönemi öncesinde dönüşüm seçenekleri lisans sağlayıcısıyla konuşulmalıdır.

Uzantılar, eklenti lisanslar ve sunucu tarafı

Kullanıcı tipleri platformun ortak yeteneklerini kapsar, ancak her uygulamayı içermez. Kullanıcı tipine dahil olmayan uygulamalar ve ArcGIS Pro uzantıları ayrıca lisanslanıp kişilere atanır. Esri'nin kendi belgelerinde örnek olarak ArcGIS Business Analyst gösterilir. Hangi uzantının hangi kullanıcı tipine dahil olduğu zaman içinde değişebildiği için, planlama yaparken Esri'nin güncel karşılaştırma tablosu esas alınmalıdır.

ArcGIS Online kullanan kurumlar için bir de kredi kavramı vardır. Krediler, barındırılan veri depolama, coğrafi kodlama, zenginleştirme ve bazı analiz işlemleri gibi belirli işlemlerde tüketilen ortak birimdir. ArcGIS Enterprise tarafında ise sunucu yazılımı ayrıca lisanslanır; portal üyeleri yine kullanıcı tipleriyle lisanslanır. Bu nedenle bir kurumun lisans resmi yalnızca kullanıcı sayısından ibaret değildir.

Konum paylaşımı da ayrıca düşünülmesi gereken bir kalemdir. Esri'nin açıklamasına göre Creator, Professional ve Professional Plus kullanıcı tipleri alt tiplerin yeteneklerini kapsar, ancak konum paylaşımı bu kapsamın dışındadır. Saha ekiplerinin konum izlerinin kaydedilmesi planlanıyorsa, bu yeteneğin hangi kullanıcılar için nasıl lisanslanacağı baştan netleştirilmelidir.

Lisans kompozisyonu nasıl planlanır

Doğru kompozisyon, kurumdaki kişilerin gerçekte ne yaptığından türetilir. Kurgusal bir örnek düşünelim: Bir ilçe belediyesinde imar biriminin birkaç CBS uzmanı plan verisini üretir ve düzenler, numarataj ekibi sahada adres tespiti yapar, diğer müdürlüklerin personeli haritaları yalnızca sorgular, üst yönetim ise panoları izler. Bu tabloda üretim yapan uzmanlar için Creator veya Professional, saha ekibi için Mobile Worker, veri düzeltmesi yapan masa başı personel için Contributor, sorgulama yapan personel ve yöneticiler için Viewer tipi doğal eşleşmelerdir. Aşağıdaki adımlar bu eşleştirmeyi sistematik hale getirir.

• Rol envanteri çıkarın: Her birimde kimin veriyi yalnızca izlediğini, kimin düzenlediğini, kimin sahada çalıştığını, kimin analiz ve üretim yaptığını listeleyin.
• İş akışlarını eşleyin: Her rolün kullandığı uygulamaları yazın. Sahada form dolduran personel ile ofiste harita üreten uzmanın ihtiyacı farklıdır.
• ArcGIS Pro seviyesini işe göre seçin: Kurumsal geodatabase şema yönetimi, topoloji, ArcGIS Utility Network veya ArcGIS Parcel Fabric düzenlemesi gibi işler Standard ya da Advanced seviyesi gerektirir.
• Uzantı ihtiyacını ayrı değerlendirin: ArcGIS Spatial Analyst, ArcGIS Network Analyst veya ArcGIS Image Analyst ihtiyacı olan kişileri tek tek belirleyin.
• Büyüme payını gerçekçi tutun: Önümüzdeki dönemde devreye girecek birimleri ve saha projelerini hesaba katın, ancak kullanılmayacak lisansı baştan almayın.
• Kullanımı düzenli gözden geçirin: Portal kullanım raporlarıyla atıl kalan kullanıcı tiplerini belirleyip ihtiyacı olan kişilere aktarın.

Yaygın hatalar

Lisans planlamasında tekrar tekrar karşılaşılan hatalar genellikle modelin mantığının anlaşılmamasından kaynaklanır.

• Herkese en yüksek kullanıcı tipini atamak: Yalnızca pano izleyen yöneticilere Professional Plus vermek bütçeyi gereksiz yere büyütür.
• Saha personelini unutmak: Mobil uygulama kullanacak personel için Mobile Worker veya üstü bir tip gerektiğini son anda fark etmek projeyi geciktirir.
• Ortak hesap kullanmak: Tek bir hesabı birden fazla kişiye açmak hem lisans koşullarına aykırıdır hem de kimin neyi değiştirdiğini izlemeyi imkansız kılar.
• Rol ile lisansı karıştırmak: Güvenlik gereksinimini lisans düşürerek çözmeye çalışmak yerine özel roller tanımlanmalıdır.
• Kredi tüketimini izlememek: ArcGIS Online'da toplu coğrafi kodlama veya büyük analizler krediyi hızlı tüketebilir; kredi bütçesi ve uyarı eşikleri tanımlanmalıdır.
• ArcGIS Pro seviyesini eksik seçmek: ArcGIS Utility Network veya ArcGIS Parcel Fabric verisini düzenleyecek bir uzmana Creator atamak, iş başladığında araçların kapalı olduğunu fark etmeye yol açar.
• Sunucu tarafını unutmak: ArcGIS Enterprise kurulacaksa kullanıcı tiplerinin yanında sunucu lisansının da planlamaya dahil edilmesi gerekir.

Lisansın temini ve sonraki adım

ArcGIS lisansları ve fiyatlandırma Esri Türkiye ya da Esri Partner Network üyesi iş ortakları üzerinden sağlanır. Lisans ücretleri kurumun yapısına ve seçilen ürünlere göre değiştiği için güncel bilgi doğrudan Esri Türkiye'den alınmalıdır. Kurumun elinde eski lisans türleri varsa, yenileme döneminde bunların güncel kullanıcı tiplerindeki karşılığı da aynı görüşmede netleştirilebilir.

Lisans görüşmesine gitmeden önce yukarıdaki rol envanterini ve iş akışı eşlemesini hazırlamak, doğru kompozisyonu bulmayı büyük ölçüde kolaylaştırır. Rodosto Teknoloji, Esri Partner Network üyesi olarak kurumlarla birlikte bu envanteri çıkarıp lisans kompozisyonunu planlar, gerekli ArcGIS lisanslarını sağlar ve lisansların devreye alınması ile kullanıcı yönetiminde destek verir.

Sık sorulanlar