Belediyeler için numarataj, UAVT ve MAKS ilişkisi.

Üç kavram, tek adres verisi

Belediyelerde adres işi çoğu zaman üç kısaltma etrafında konuşulur ama bu kısaltmaların neyi kapsadığı her zaman net değildir. Numarataj, mahalle, cadde ve sokakların adlandırılması ile yapılara dış kapı, bağımsız bölümlere iç kapı numarası verilmesi işidir. Ulusal Adres Veri Tabanı (UAVT), bu adres bilgilerinin ülke genelinde tek bir veri tabanında, kodlarıyla birlikte tutulduğu kayıttır. Mekânsal Adres Kayıt Sistemi (MAKS) ise sözel olarak tutulan adres bileşenlerini koordinatla ilişkilendiren ve harita tabanlı bir yapıya taşıyan sistemdir.

Bu üç yapı aynı verinin üretim, kayıt ve mekânsal yönetim aşamalarını oluşturur. Belediye numarataj yaparak veriyi üretir, UAVT bu verinin ulusal kaydını tutar, MAKS ise kaydı yapı, bağımsız bölüm, yapı ruhsatı ve iskan bilgileriyle birlikte mekâna bağlar. Adres verisinde görülen sorunların çoğu, bu aşamalar arasındaki geçişlerde ortaya çıkar.

Yasal ve kurumsal çerçeve

Adres kayıt sisteminin dayanağı 2006 tarihli 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'dur. Aynı yıl Resmî Gazete'de yayımlanan Adres ve Numaralama Yönetmeliği, adres bileşenlerinin tanımlanması ve numaralama usullerini düzenler. Numaralama çalışmaları belediye bulunan yerlerde belediyeler, belediye bulunmayan yerlerde il özel idareleri tarafından yürütülmüştür. 5393 sayılı Belediye Kanunu ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nda da Ulusal Adres Veri Tabanına ilişkin hükümler bulunur.

UAVT ve MAKS, İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından yönetilir. MAKS projesi 2011'de başlatılmış, pilot uygulamaların ardından belediyeler, il özel idareleri, organize sanayi bölgeleri ve serbest bölgeler gibi yetkili idareler tarafından kullanılır hale gelmiştir. Görev dağılımı ve teknik usuller zaman içinde güncellenebildiği için belediye içi prosedürler yürürlükteki mevzuat ve Genel Müdürlüğün güncel düzenlemeleri esas alınarak yazılmalıdır.

Veri akışı: yeni bir yapıdan adres koduna

Adres verisinin nasıl oluştuğunu anlamak için yeni bir yapının izlediği yolu düşünmek faydalıdır. Aşağıdaki akış genel bir çerçevedir. Adımların sırası ve hangi birimin hangi adımı yürüttüğü, belediyenin iş bölümüne ve kullandığı sistemlere göre değişebilir.

Bu zincirin herhangi bir halkasındaki gecikme sonraki halkalara taşınır. Örneğin iskan sonrası bağımsız bölüm sayısında yapılan bir değişiklik adres kaydına işlenmezse, o bölümle ilgili yerleşim yeri beyanı ya da abonelik işlemi eksik bir kayda dayanır. Bu nedenle adres verisinden sorumlu birimin, ruhsat ve iskan birimleriyle aynı veri üzerinde çalışması tutarlılığın ön koşuludur.

• Yapı ruhsatı sürecinde yapı ve bağımsız bölümler tanımlanır, yapı parsel üzerinde konumlandırılır.
• Numarataj birimi yapının hangi yola cephe verdiğini belirler ve dış kapı numarasını, bağımsız bölümler için iç kapı numaralarını verir.
• Yol, yapı ve bağımsız bölüm kayıtları ulusal sisteme işlenir ve her adres birimi için kod üretilir.
• İskan aşamasında bağımsız bölümlerin kullanım durumu güncellenir.
• Adres kodu; yerleşim yeri beyanı, abonelik, emlak vergisi ve diğer kurumların işlemlerinde ortak anahtar olarak kullanılır.
• Yapının yıkılması, birleştirilmesi ya da yol adının değişmesi gibi olaylarda kayıtlar aynı zincir üzerinden güncellenir.

Sık görülen veri tutarsızlıkları

Adres verisindeki hatalar çoğunlukla tek bir büyük sorun yerine birikmiş küçük tutarsızlıklardan oluşur. Bu tutarsızlıklar yalnızca numarataj biriminin değil, adresi kullanan tüm birimlerin işini etkiler. Belediyelerde sık rastlanan örnekler şunlardır.

Bu tutarsızlıkların önemli bir kısmı teknik değil süreçseldir. Bir yol adı değiştiğinde, değişikliğin numarataj kaydına, CBS katmanına ve diğer birimlerin sistemlerine hangi sırayla ve kim tarafından işleneceği tanımlı değilse, aynı yol bir süre farklı sistemlerde farklı adlarla yaşamaya devam eder.

• Aynı yolun farklı birimlerde farklı yazımla ya da eski adıyla tutulması.
• Yol adı kaydı ile haritadaki yol geometrisinin birbirine bağlanmamış olması.
• Yapı noktasının yanlış parsele ya da parsel dışına düşmesi.
• Bağımsız bölüm sayısının ruhsat, numarataj ve fiili kullanım arasında uyuşmaması.
• Yıkılmış ya da birleştirilmiş yapıların kayıtlarda aktif kalması.
• Mahalle sınırı değiştiğinde yapı ve bağımsız bölüm kayıtlarının güncellenmemesi.
• Kapı numaralarında tekrar, atlama ya da sıralama mantığına aykırı numaralar.
• Emlak, zabıta ya da abonelik kayıtlarında adresin kod yerine serbest metin olarak tutulması.
• Farklı koordinat sistemlerinde üretilmiş katmanların dönüşüm yapılmadan birleştirilmesi.

Coğrafi bilgi sistemiyle adres verisinin yönetimi

Adres verisinin tutarlı kalması için sözel kayıt ile mekânsal kaydın aynı veri modelinde yönetilmesi gerekir. CBS tarafında bu model genellikle yol orta hatları, mahalle sınırları, parseller, yapılar ve kapı noktalarından oluşur. Bağımsız bölümler çoğunlukla ayrı bir tabloda tutulur ve yapıya ilişki ile bağlanır. Böylece bir yol adı değiştiğinde o yola bağlı tüm yapılar ve bağımsız bölümler sorgulanabilir.

ArcGIS Pro üzerinde tanımlanan alan kuralları, kod listeleri ve topoloji kuralları, hatalı kaydın oluştuğu anda yakalanmasını sağlar. Örneğin bir yapı noktasının bir parsel içinde kalması ya da her kapı noktasının bir yola bağlı olması kural olarak tanımlanabilir. Değişikliklerin tarihçesinin tutulması, bir adresin hangi tarihte, hangi işlemle değiştiğini geriye dönük izlemeyi mümkün kılar.

Sahada doğrulama gereken durumlarda ekipler ArcGIS Field Maps ile kapı numarası, yapı durumu ve fotoğraf bilgisini doğrudan konumla birlikte kaydedebilir. Güncel adres katmanının ArcGIS Enterprise üzerinden kurum içi servis olarak yayımlanması, emlak, imar ve fen işleri gibi birimlerin aynı veriyi kullanmasını sağlar. Adres koduyla ilişkilendirilmiş bu veriden üretilen bir adres bulucu, serbest metinle tutulmuş eski kayıtların eşleştirilmesinde de kullanılabilir.

Kurum içi eşleştirme ve kalite ölçümü

Adres verisinin kalitesini artırmanın pratik yolu, onu kullanan kayıtlarla düzenli olarak karşılaştırmaktır. Emlak kayıtları, su abonelikleri, işyeri ruhsatları ve diğer birim kayıtları adres koduyla eşleştirildiğinde, eşleşmeyen kayıtlar hem numarataj verisindeki eksikleri hem de diğer sistemlerdeki hatalı girişleri gösterir. Bu karşılaştırmanın mahalle bazında düzenli raporlanması, düzeltme çalışmasının önceliklendirilmesine yardımcı olur.

Eşleşmeyen her kayıt bir numarataj hatası anlamına gelmez. Kayıt yeni oluşturulmuş bir yapıya ait olabilir, diğer sistemde yazım hatası bulunabilir ya da artık geçerli olmayan bir aboneliğe ait olabilir. Eşleşmeyen kayıtların nedene göre sınıflandırılması, düzeltmenin hangi birimde yapılacağını belirler ve numarataj ekibinin yükünü gerçekçi biçimde ortaya koyar.

Adres verisi tek başına kişisel veri olmasa da kişi ve hane bilgisiyle birleştiğinde KVKK kapsamına girer. Eşleştirme çalışmalarında hangi alanların kimlerle paylaşıldığı ve erişim yetkileri baştan belirlenmelidir. Kurum içi servislerde kişisel veri içermeyen adres katmanı ile kişi bilgisini içeren tabloların ayrı yetkilerle yayımlanması, bu ayrımı teknik olarak da güvenceye alır. Böylece harita kullanıcılarının çoğu yalnızca ihtiyaç duyduğu adres verisine erişir.

Pratik bir başlangıç

Adres verisini toparlamak için büyük bir yeniden üretim projesi her zaman gerekli değildir. Önce mevcut durumun ölçülmesi, sonra en sık hataların kuralla engellenmesi çoğu belediye için daha sürdürülebilir bir yoldur. İlk ölçüm, sorunun hangi mahallelerde yoğunlaştığını göstererek çalışmanın saha ve ofis arasında nasıl bölüneceğini de belirler. Düzeltmeler ilerledikçe aynı ölçümün belirli aralıklarla tekrarlanması, ilerlemenin nesnel biçimde izlenmesini sağlar.

• Yol, yapı ve kapı katmanlarının koordinat sistemini ve kaynağını tek tabloda belgeleyin.
• Yol adı ve mahalle adı için tek bir kod listesi oluşturun, diğer birimlerin bu listeyi kullanmasını sağlayın.
• Temel topoloji ve ilişki kurallarını tanımlayıp mevcut hataları raporlayın.
• Birim kayıtlarını adres koduyla eşleştirerek mahalle bazında eşleşme oranını izleyin.
• Ruhsat, iskan ve yıkım olaylarının adres kaydına nasıl yansıyacağını yazılı bir iş akışına bağlayın.

Adres verisini ortak altyapı olarak görmek

Numarataj verisi, belediyenin birçok hizmetinin ortak referansıdır. Bu verinin mekânsal olarak tutarlı ve güncel olması, kent bilgi sisteminin diğer katmanlarının da güvenilirliğini belirler. Rodosto Teknoloji, belediyelerde adres ve numarataj verisinin ArcGIS üzerinde modellenmesi, kalite kurallarının kurulması ve birimler arası paylaşımı konularında çalışır. İlgili çözüm sayfaları aşağıdadır.

Sık sorulanlar