Tematik harita türleri ve kurumsal raporlamada doğru kullanımı.

Tematik haritanın tanımı.

Genel amaçlı bir harita yolları, yerleşimleri ve arazi özelliklerini birlikte gösterir. Tematik harita ise tek bir konuya odaklanır: nüfus yoğunluğu, abone başına tüketim, arıza sayısı, hasar oranı ya da satış hacmi. Altlık harita burada yalnızca yön bulmayı sağlar; asıl bilgiyi sembolleştirilmiş veri taşır.

Tematik harita türü seçilirken üç soru sorulur. Veri noktaya mı, çizgiye mi, alana mı bağlı? Değerler ham sayı mı, oran mı? Okuyucu haritadan hangi karşılaştırmayı yapacak? Bu soruların yanıtı, çoğu durumda hangi türün uygun olduğunu kendiliğinden belirler. Kararsız kalınan durumlarda aynı veriyi iki farklı türle çizip yan yana karşılaştırmak, hangisinin daha az yanlış yoruma açık olduğunu hızla gösterir.

Başlıca tematik harita türleri.

Aşağıdaki türler, ArcGIS Pro ve ArcGIS Online Map Viewer'daki sembolleştirme seçeneklerinin büyük bölümünü karşılar.

• Koroplet (renk kademeli) harita: ilçe, mahalle ya da ada gibi alanları bir değere göre renk tonlarıyla boyar. Oran ve yoğunluk gibi normalize edilmiş değerler için uygundur.
• Nokta yoğunluğu haritası: bir alan içindeki miktarı, rastgele dağıtılmış noktalarla gösterir; her nokta belirli sayıda birimi temsil eder. Yalnızca alan (poligon) verisinde kullanılır ve noktalar gerçek konumları göstermez.
• Isı haritası: nokta olayların yoğunluğunu sürekli bir renk geçişiyle gösterir. İsteğe bağlı olarak bir öznitelikle ağırlıklandırılabilir.
• Orantılı ve kademeli sembol haritası: her konuma, değerle orantılı ya da sınıflara göre büyüyen bir sembol yerleştirir. Ham sayıları göstermek için uygundur.
• Akış haritası: iki konum arasındaki hareketi, kalınlığı miktarla değişen çizgilerle gösterir. Göç, sevkiyat ve yolculuk verileri bu türe uygundur.
• Eş değer eğrisi (izoplet) haritası: sıcaklık, yağış ya da yükseklik gibi sürekli değişen yüzeyleri eğrilerle ya da renk kuşaklarıyla gösterir.
• İki değişkenli koroplet: iki değişkenin birlikte dağılımını tek renk matrisiyle gösterir; güçlüdür ama okuyucudan lejant okuma alışkanlığı bekler.
• Benzersiz değer haritası: arazi kullanımı, boru malzemesi ya da hizmet türü gibi kategorik verileri her kategoriye ayrı renk vererek gösterir. Burada renkler bir sıra ifade etmemeli, birbirinden kolayca ayırt edilmelidir.

Veri türüne göre harita seçimi.

En temel ayrım ham sayı ile oran arasındadır. Mahalle başına toplam arıza sayısı gibi ham sayılar büyük alanlarda ve kalabalık bölgelerde doğal olarak yüksek çıkar. Bunları koroplet ile boyamak, okuyucuya “sorun büyük mahallelerde” mesajını verir; oysa bu yalnızca büyüklüğün yansımasıdır. Ham sayılar için orantılı sembol, oranlar için koroplet uygundur. Koroplet kullanılacaksa değer; alan, nüfus, abone sayısı ya da hat uzunluğu gibi uygun bir paydaya bölünerek normalize edilir. ArcGIS Pro sembolleştirme bölmesindeki normalizasyon alanı bu bölmeyi katman düzeyinde yapar.

Nokta olaylarda seçim ölçeğe ve amaca bağlıdır. Az sayıda olay varsa tek tek noktalar gösterilir. Olay sayısı arttıkça noktalar üst üste biner; bu durumda kümeleme ya da ısı haritası kullanılır. Isı haritası görsel bir yoğunluk izlenimi verir ve ölçek değiştikçe görünümü de değişir. İstatistiksel olarak savunulabilir bir yoğunluk ya da sıcak nokta sonucu gerekiyorsa Kernel Density veya sıcak nokta analizi (Optimized Hot Spot Analysis) gibi analiz araçlarıyla üretilmiş bir katman kullanılmalıdır.

Hareket ve bağlantı verisinde akış haritası, sürekli yüzeylerde eş değer eğrisi ya da enterpolasyonla üretilmiş raster tercih edilir.

Sınıflandırma yöntemleri.

Sınıf sayısı da yöntem kadar önemlidir. Az sınıf deseni sadeleştirir ama önemli farkları gizleyebilir; çok sınıf ise renklerin birbirinden ayırt edilmesini zorlaştırır. Seçim yapılmadan önce verinin histogramına bakmak, dağılımın çarpık mı dengeli mi olduğunu ve uç değerlerin haritayı nasıl etkileyeceğini gösterir.

Koroplet ve kademeli sembol haritalarında değerler sınıflara ayrılır. Sınıf sınırlarının nerede çizildiği, haritanın anlattığı hikâyeyi en az renk seçimi kadar etkiler. ArcGIS Pro'daki başlıca yöntemler şunlardır:

• Doğal kırılmalar (Jenks): verideki doğal gruplaşmaları bulur, sınıf içi farkı en aza, sınıflar arası farkı en çoka çıkarır. Düzensiz dağılan veride iyi çalışır; ancak sınırlar veriye özgü olduğu için farklı tarihlerin haritaları birbiriyle karşılaştırılamaz.
• Eşit aralık: değer aralığını eşit parçalara böler. Yüzde ve sıcaklık gibi okuyucunun alışık olduğu aralıklarda anlaşılırdır; çarpık dağılımda çoğu kayıt tek bir sınıfta toplanır.
• Kantil (eşit sayı): her sınıfa eşit sayıda kayıt koyar. Harita renk bakımından dengeli görünür, ancak birbirine çok yakın değerler farklı sınıflara, çok farklı değerler aynı sınıfa düşebilir.
• Geometrik aralık: sürekli veriler için tasarlanmıştır; orta değerlerdeki ve uçlardaki değişimleri dengeli biçimde öne çıkarır.
• Standart sapma: değerlerin ortalamadan ne kadar uzaklaştığını gösterir. Ortalamanın üstü ve altı gibi karşılaştırmalarda uygundur; anlamlı olması için verinin normale yakın dağılması gerekir.
• Elle tanımlanan sınırlar: mevzuat eşikleri ya da kurum hedefleri gibi dışarıdan belirlenmiş değerler varsa en okunaklı seçenektir ve dönemler arası karşılaştırmayı mümkün kılar.

Kurumsal raporlama ve panolarda doğru kullanım.

Yönetici panolarında harita, tek bakışta okunacak bir özet sunar. Bu nedenle panodaki harita, analiz ortamındaki haritadan daha sade olmalıdır. Tek bir tema, az sayıda sınıf (genellikle beş ya da daha az), açık bir lejant ve verinin tarihini gösteren bir not çoğu durumda yeterlidir.

Dönemsel raporlarda en önemli ilke tutarlılıktır. Her ay farklı sınıf sınırlarıyla üretilen haritalar yan yana konduğunda aynı renk farklı değerleri temsil eder ve okuyucu yanlış karşılaştırma yapar. Aylık ya da yıllık serilerde sabit, elle belirlenmiş sınırlar kullanmak bu sorunu ortadan kaldırır.

ArcGIS Dashboards'ta harita öğesi, liste, gösterge ve grafik öğeleriyle bağlantılı çalışır; haritada yapılan seçim diğer öğeleri filtreler. Bu etkileşim, haritanın tek başına her şeyi göstermesi zorunluluğunu azaltır. Ayrıntılı değerler tablolarda ve grafiklerde verilir, harita ise mekânsal deseni gösterir.

Panolar farklı ekran boyutlarında açılır. Masaüstünde okunaklı olan bir lejant ya da ince çizgili bir sembol, telefon ekranında kaybolabilir. Pano yayımlanmadan önce hedef cihazlarda denenmesi, ölçeğe bağlı görünürlük ayarlarıyla küçük ölçekte gereksiz katmanların gizlenmesi ve açılır pencerelerde yalnızca karar için gereken alanların gösterilmesi okunabilirliği belirgin biçimde artırır.

Sık yapılan kartografya hataları.

Aşağıdaki hatalar kurumsal raporlarda sık görülür ve çoğu, haritayı üretmeden önce birkaç dakikalık bir kontrolle önlenebilir.

• Ham sayıyı koroplet ile göstermek: büyük alanlar ve kalabalık bölgeler, oran açısından önemsiz olsalar bile en koyu renge boyanır.
• Sıralı veride gökkuşağı renk paleti kullanmak: renkler arasında doğal bir sıra olmadığı için okuyucu hangi rengin daha yüksek değer olduğunu çıkaramaz. Sıralı veri tek renk tonunun açıktan koyuya geçişiyle, ortalama çevresinde ayrışan veri ise iki uçlu paletle gösterilir.
• Renk körlüğünü dikkate almamak: kırmızı ve yeşil karşıtlığına dayanan paletler okuyucuların bir kısmı için ayırt edilemez.
• Çok fazla sınıf: yedi ya da sekiz renk tonunu haritada birbirinden ayırmak zordur.
• Alan bozulmasını göz ardı etmek: web haritalarında yaygın kullanılan Web Mercator izdüşümü, kuzeye gidildikçe alanları büyütür. Küçük ölçekli ve alan karşılaştırmasına dayalı haritalarda eşit alanlı bir izdüşüm tercih edilir.
• Toplulaştırma biriminin etkisini unutmak: aynı veri ilçe, mahalle ya da ızgara düzeyinde toplandığında farklı desenler gösterebilir. Bu etki literatürde değiştirilebilir alansal birim sorunu (MAUP) olarak bilinir; sonuçlar mümkünse birden fazla düzeyde kontrol edilmelidir.
• Lejant, kaynak ve tarih eksikliği: hangi değerin hangi renge karşılık geldiği, verinin nereden geldiği ve hangi döneme ait olduğu yazılmayan harita, raporun ekinde bile yanlış yorumlanır.

Harita şablonu ve kurumsal standart.

Aynı kurumda farklı birimlerin farklı renk, sınıf ve lejant alışkanlıklarıyla harita üretmesi, raporlar arasında karşılaştırmayı zorlaştırır. Sık kullanılan temalar için ortak sembol kütüphaneleri, katman dosyaları ve sayfa düzeni şablonları hazırlamak, her yeni haritada aynı kararların baştan verilmesini önler.

Rodosto Teknoloji, kurumların rapor ve panolarında kullanılan harita şablonlarını ArcGIS Pro ve ArcGIS Dashboards üzerinde bu ilkeler doğrultusunda birlikte hazırlar.

Sık sorulanlar