Su kayıp kaçak oranının su dengesi yöntemiyle hesaplanması.

Oran neyi ölçer ve neden su dengesiyle hesaplanır

Su kayıp kaçak oranı, bir içme suyu sistemine giren suyun ne kadarının yetkili tüketime ulaşmadan kaybolduğunu gösterir. Tek bir sayı gibi görünse de arkasında farklı nedenlere sahip kayıplar vardır. Borudan sızan su ile sayacın eksik ölçtüğü su aynı oranın içinde yer alır ama çözümleri tamamen farklıdır. Bu nedenle oranı doğru hesaplamak, onu bileşenlerine ayırmakla başlar.

Bunun için uluslararası uygulamada Uluslararası Su Birliği (IWA) tarafından geliştirilen ve Amerikan Su İşleri Birliği (AWWA) tarafından da benimsenen standart su dengesi yaklaşımı kullanılır. Türkiye'de 2014'te yayımlanan İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği ve buna bağlı Teknik Usuller Tebliği de su kayıplarını idari ve fiziki kayıplar ayrımıyla, su denge tablosu üzerinden ele alır. Raporlama biçimi ve yükümlülüklerin güncel hali için yürürlükteki metne bakılmalıdır.

Oranın kimin için hesaplandığı da önemlidir. İşletme ekibi için asıl soru kaybın nerede ve hangi türde olduğudur. Yönetim için ise kaybın hacmi, maliyeti ve yıldan yıla değişimi öne çıkar. Aynı su dengesi iki ihtiyaca da hizmet eder, ancak raporlanan göstergeler ve ayrıntı düzeyi farklı olur. Hesabı kuran ekibin bu kullanıcıları baştan bilmesi, veri toplama ve raporlama biçimini belirler.

Su dengesinin bileşenleri

Su dengesi, belirli bir dönemde sisteme giren suyu başlangıç alır ve bu hacmi, kullanılma biçimine göre alt kalemlere böler. Her kalem ya ölçülür ya da belgelenmiş bir yöntemle tahmin edilir. Temel yapı şöyledir.

• Sisteme giren su: arıtma tesisi, kaynak, kuyu ya da dışarıdan alınan suyun dağıtım sistemine giriş noktasında ölçülen hacmi.
• Faturalandırılmış yetkili tüketim: abonelere faturalanan sayaçlı ve sayaçsız tüketim. Gelir getiren su bu kalemdir.
• Faturalandırılmamış yetkili tüketim: yangın söndürme, şebeke yıkama, park ve bahçe sulaması gibi izinli ama faturalanmayan, sayaçlı ya da sayaçsız kullanım.
• İdari kayıplar: kaçak kullanım, abone sayaçlarındaki ölçüm hataları ve okuma ile veri işleme hataları. Su tüketilmiştir ama doğru ölçülmemiş ya da faturalanmamıştır.
• Fiziki kayıplar: iletim ve dağıtım hatlarındaki sızıntı ve patlaklar, depolardaki sızıntı ve taşmalar, abone sayacına kadar olan servis bağlantılarındaki sızıntılar.
• Gelir getirmeyen su: faturalandırılmamış yetkili tüketim ile idari ve fiziki kayıpların toplamı. Sisteme giren sudan faturalandırılmış yetkili tüketim çıkarılarak da bulunur.

Hesap adımları

Su dengesi genellikle on iki aylık bir dönem için kurulur. Kısa dönemler mevsimsel tüketim farkları ve sayaç okuma dönemlerinin kayması nedeniyle yanıltıcı sonuç verebilir. Hesap, aşağıdaki sırayla yapılır.

• Sisteme giren suyu giriş sayaçlarından toplayın, üretim sayaçlarının doğruluğunu ve kayıt boşluklarını kontrol edip gerekli düzeltmeleri belgeleyin.
• Faturalandırılmış tüketimi abone sisteminden alın ve fatura dönemlerini denge dönemine göre hizalayın. Okuma tarihlerindeki kayma düzeltilmezse tüketim olduğundan az ya da fazla görünür.
• Faturalandırılmamış yetkili tüketimi, sayaçlıysa ölçümle, değilse kayıtlı işlem sayısı ve makul birim tüketimle tahmin edin.
• Su kayıplarını hesaplayın: sisteme giren sudan toplam yetkili tüketim çıkarılır.
• İdari kayıpları sayaç testleri, kaçak tespit kayıtları ve veri denetimleriyle tahmin edin.
• Fiziki kayıpları, toplam su kayıplarından idari kayıpları çıkararak bulun. Mümkünse bu sonucu gece debisi analiziyle bağımsız olarak kontrol edin.

Oranın formülü ve yüzde göstergenin sınırları

En çok kullanılan gösterge, su kayıplarının sisteme giren suya oranıdır: su kayıp oranı = (su kayıpları / sisteme giren su) x 100. Gelir getirmeyen su oranı da benzer biçimde, gelir getirmeyen su hacminin sisteme giren suya bölünmesiyle bulunur. İki oran birbirine karıştırılmamalıdır, çünkü ikincisi faturalandırılmamış yetkili tüketimi de içerir.

Yüzde gösterge anlaşılır olduğu için yaygındır, ancak tek başına performans karşılaştırması için yanıltıcı olabilir. Tüketimi yüksek bir sistemde aynı kayıp hacmi daha düşük bir yüzde olarak görünür. Şebeke uzunluğu, bağlantı sayısı ve işletme basıncı da oranı etkiler. Bu nedenle IWA yaklaşımında fiziki kayıplar için bağlantı başına günlük kayıp ya da şebeke kilometresi başına günlük kayıp gibi göstergeler ve mevcut yıllık fiziki kaybın kaçınılmaz yıllık fiziki kayba oranı olan Altyapı Kaçak İndeksi (ILI) de kullanılır. Bu göstergeler de veri kalitesine ve sistem özelliklerine duyarlıdır, yorumlanırken bu sınırlar akılda tutulmalıdır.

Belirsizlik ve veri kalitesi

Su dengesindeki her kalemin bir ölçüm ya da tahmin belirsizliği vardır. Fiziki kayıplar çoğu zaman diğer kalemlerden artan değer olarak bulunduğu için, sisteme giren sudaki küçük bir ölçüm hatası ya da abone tüketimindeki bir dönem kayması doğrudan fiziki kayıp tahminine yansır. Bu yüzden sonucun yanında hangi kalemin ölçüldüğü, hangisinin tahmin edildiği ve tahminin hangi varsayıma dayandığı açıkça yazılmalıdır.

Pratikte en sık görülen veri sorunları; giriş sayaçlarının kalibrasyon geçmişinin bilinmemesi, abone kayıtlarında aktif ve pasif aboneliklerin karışması, sayaçsız bağlantıların listelenmemesi ve kurum içi kullanımların kayda geçmemesidir. Bu sorunlar giderilmeden yapılan hesap, yıldan yıla değişimi gerçek değişimden çok veri değişimi olarak gösterebilir.

Bazı idareler her kalem için bir güven aralığı tanımlayarak sonucun belirsizliğini de raporlar. Bu yaklaşım, hangi ölçüm iyileştirmesinin sonucu en çok netleştireceğini gösterir. Örneğin sisteme giren sudaki belirsizlik baskınsa, kaçak aramaya kaynak ayırmadan önce giriş sayaçlarının doğrulanması daha doğru bir öncelik olabilir.

İzole ölçüm bölgelerinin (DMA) rolü

Tüm sistem için kurulan su dengesi, kaybın ne kadar olduğunu söyler ama nerede olduğunu söylemez. İzole ölçüm bölgesi (DMA, District Metered Area), şebekenin vanalarla ayrılmış, giriş ve çıkışları sayaçla ölçülen hidrolik olarak sınırlı bir parçasıdır. Her bölge için giren su ile o bölgedeki abonelerin tüketimi karşılaştırılarak bölge bazında su dengesi kurulabilir.

DMA'ların en değerli verisi gece minimum debisidir. Tüketimin en düşük olduğu gece saatlerinde bölgeye giren debiden meşru gece tüketimi tahmini çıkarıldığında, fiziki kayıp hakkında bağımsız bir gösterge elde edilir. Gece debisinin zaman içinde artması yeni bir sızıntı ya da patlak olasılığına işaret eder ve kaçak arama ekiplerinin önceliklendirilmesine yardımcı olur.

DMA tasarımı da kendi başına bir mekânsal çalışmadır. Bölge sınırlarının vanalarla kapatılabilmesi, giriş sayısının az tutulması, basınç ve yangın suyu ihtiyacının karşılanmaya devam etmesi gerekir. Sınır vanalarından birinin açık kalması, bölgeye ölçülmeyen bir giriş eklenmesi anlamına gelir ve bölge su dengesini bozar. Bu nedenle bölgelerin hidrolik olarak kapalı olduğu, sıfır basınç testi gibi saha kontrolleriyle periyodik olarak doğrulanmalıdır.

Coğrafi bilgi sisteminin hesaba katkısı

Su dengesinin güvenilirliği, sayacı, aboneyi, bağlantıyı ve boruyu birbirine doğru bağlamaya dayanır. Coğrafi bilgi sistemi bu ilişkiyi mekânsal olarak kurar. Her abonenin hangi servis bağlantısından, hangi hattan ve hangi DMA'dan beslendiği bilindiğinde, abone sistemindeki tüketim doğru bölgeye atanabilir. ArcGIS Utility Network, şebekenin bağlantısallığını modelleyerek bir vana kapandığında hangi abonelerin etkileneceğini ve bölge sınırlarının hidrolik olarak kapalı olup olmadığını izlemeyi kolaylaştırır.

• Abone adreslerinin bina ve bağlantı noktalarıyla eşleştirilmesi, sayaçsız ya da kayıtsız bağlantıların tespiti.
• DMA sınırlarının, giriş sayaçlarının ve sınır vanalarının tek bir katmanda yönetilmesi.
• Arıza ve patlak kayıtlarının haritada yoğunluk olarak izlenmesi, gece debisi artışlarıyla birlikte değerlendirilmesi.
• Saha ekiplerinin sayaç kontrolü ve kaçak tespit sonuçlarını ArcGIS Field Maps ile doğrudan konum bilgisiyle kaydetmesi.
• Bölge bazındaki göstergelerin ArcGIS Dashboards ile yönetim ve işletme ekiplerine düzenli sunulması.

Hesabı sürdürülebilir kılmak

Su dengesi bir kez yapılıp bırakıldığında, bir sonraki yıl aynı hataların tekrarlanması olasıdır. Veri kaynaklarının, tahmin yöntemlerinin ve düzeltmelerin yazılı bir prosedüre bağlanması, sonuçların yıllar arasında karşılaştırılabilir olmasını sağlar. Hesabın kurulduğu tablo ile şebeke ve abone verisinin aynı mekânsal altyapıdan beslenmesi, bu tekrarlanabilirliğin temelidir.

Rodosto Teknoloji, su ve kanalizasyon idarelerinde şebeke, abone ve ölçüm verisinin ArcGIS üzerinde ilişkilendirilmesi, DMA yönetimi ve kayıp kaçak göstergelerinin panolara taşınması üzerine çalışır. İlgili hizmet kapsamı aşağıdaki sayfalarda yer alır.

Sık sorulanlar